Łódzki Dom Kultury zakończył realizację projektu Nie tylko petanka… W kręgu haftów regionalnych – edycja I. Przedsięwzięcie ma na celu zachowanie tradycyjnego haftu opoczyńskiego, a także jego popularyzację w środowisku wielkomiejskim Łodzi. Projekt skierowany jest do osób posiadających umiejętności hafciarskie. Zadanie dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Kwiecień 2013
W pierwszej połowie kwietnia odbyły się spotkania promujące projekt. Byliśmy w Koluszkach, Aleksandrowie, Łasku, Konstantynowie Łódzkim, Pabianicach, Zgierzu i Tuszynie. Gościem każdego spotkania była Alicja Woźniak – kustosz Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, etnograf, od trzydziestu lat zajmująca się tkaniną i strojem ludowym, autorka wielu wystaw, publikacji, projektów oraz filmów.
Maj 2013
Warsztaty haftu opoczyńskiego
Dziesięć wybranych hafciarek prowadziło zajęcia warsztatowe w ŁDK dla czterdziestu uczestników projektu. Uczyły one podstawowych ściegów i kompozycji. Uzupełnieniem spotkań były prelekcje o tradycji haftu i stroju opoczyńskiego oraz zmianach zachodzących we wzornictwie i kolorystyce, a także artystycznych inspiracjach. Jako materiał pomocniczy uczestnicy warsztatów otrzymali wzorniki haftu opoczyńskiego.
Czerwiec – wrzesień 2013
Letnie miesiące poświęcone były na samodzielną pracę uczestników projektu. Efekty tej pracy zaprezentowane zostaną jesienią na dwóch wystawach – w galerii Łódzkiego Domu Kultury i Muzeum Regionalnym w Opocznie.
Październik 2013
Efekty warsztatów i samodzielnej pracy uczestników projektu będzie można zobaczyć na wystawie „Nie tylko petanka… W kręgu haftów regionalnych” w dniach 17 – 26 października 2013 r. w Galerii Starej Łódzkiego Domu Kultury (Łódź, ul. Traugutta 18). Wernisaż 17 października o godz. 17.00. Serdecznie zapraszamy
Następnie wystawa prezentowana będzie w Muzeum Regionalnym w Opocznie (Pl. Zamkowy 1), w terminie 07.11.2013-04.01.2014; wernisaż 7 listopada 2013 r., godz. 13.00
Szczegółowych informacji udziela Danuta Wachowska, kontakt: 797 326 176 lub osrodekregion@ldk.lodz.pl
o projekcie:
Projekt Nie tylko petanka….W kręgu haftów regionalnych – I edycja to pierwszy etap przedsięwzięcia, które swoim zasięgiem docelowo ma objąć najważniejsze regiony etnograficzne województwa łódzkiego. Do regionów z żywą jeszcze kulturą ludową należą: opoczyńskie, łowickie i sieradzkie. Projekt ma na celu zachowanie tradycyjnego haftu opoczyńskiego, a także jego popularyzację w środowisku wielkomiejskim Łodzi.
Petanka jest najbardziej charakterystycznym elementem haftu opoczyńskiego, występuje we wszystkich kompozycjach, niezależnie od techniki hafciarskiej. Najstarszym haftem opoczyńskim był haft przeszywany, późniejszy krzyżykowy, a najbardziej współczesny to haft płaski. Wzory opoczyńskie mają charakter zgeometryzowany, pasowy i elementem rozdzielającym jest właśnie petanka.
Petanka to nazwa regionalna ściegu przed igłą przeplatanego dodatkową nitką. Haft służył do ozdabiania elementów stroju opoczyńskiego. Stanowił także ważny element wystroju wnętrza. Najstarsze hafty były w kolorze białym, czarno-białym i pomarańczowo-czarnym. Z czasem kolorystyka haftów uległa wzbogaceniu. W regionie opoczyńskim do dnia dzisiejszego tradycja haftu jest żywa i przekazywana z pokolenia na pokolenie.
Celem bezpośrednim projektu jest promocja i podtrzymywanie tradycyjnych wzorów hafciarskich charakterystycznych dla regionu opoczyńskiego oraz rozpowszechnienie haftu opoczyńskiego poprzez przekazanie wzornictwa i technik haftu miłośnikom ze środowiska wielkomiejskiego.
Współorganizatorzy:
„Sieradzkie szycie…Nie tylko petanka. W kręgu haftów regionalnych. III edycja”
Kontynuacja przedsięwzięcia, które w latach ubiegłych objęło swoim zasięgiem Opoczyńskie i Łowickie. Tegoroczna edycja stanowi dopełnienie obrazu Łódzkiego – trzy najważniejsze regiony z żywą tradycją haftu – w zakresie dziedziny będącej niezbywalną częścią dziedzictwa kulturowego.
Realizatorzy: Łódzki Dom Kultury / Dział Dziedzictwa Kulturowego i Folkloru Regionu, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Okręgowe w Sieradzu
Projekt dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Kwiecień. Miesiąc spotkań promujących projekt.
W kwietniu spotykaliśmy się kilka razy, aby promować III edycję projektu oraz zrekrutować uczestników „Sieradzkiego szycia…”. Byliśmy w Muzeum Okręgowym w Sieradzu, Muzeum Miasta Pabianic, Akademii Sztuk Pięknych im. Wł. Strzemińskiego w Łodzi, Bibliotece Publicznej im. Jana Machulskiego w Aleksandrowie Łódzkim.
Maj. Miesiąc z warsztatami haftu sieradzkiego w ŁDK oraz spotkaniami edukacyjnymi w muzeach: Okręgowym w Sieradzu oraz Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi.
W maju odbyły się warsztaty haftu sieradzkiego. Zajęcia praktyczne poprzedziła prelekcja kustosz Alicji Woźniak o stroju, hafcie sieradzkim – ze wskazaniem jego charakterystycznych cech, wyróżniających na tle opoczyńskiego i łowickiego. Uczestnicy projektu pod opieką hafciarek z Sieradzkiego zgłębiali tajniki tej wartej popularyzowania dziedziny rękodzieła. Uzupełnieniem ścieżki edukacyjnej zaplanowanej w ramach projektu były wizyty w Muzeum Okręgowym w Sieradzu oraz Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi.
Lato. Miesiące samodzielnej pracy uczestników projektu. Jesienią zorganizowana będzie wystawa prac uczestników „Sieradzkiego szycia…”. Planowany jest również katalog podsumowujący hafciarskie przedsięwzięcie.
O „Sieradzkim szyciu…”:
Projekt ma na celu zachowanie tradycyjnego haftu sieradzkiego, a także jego popularyzację w środowisku wielkomiejskim Łodzi, oraz wśród mieszkańców woj. łódzkiego.
Tytułowa petanka to regionalna nazwa na jeden ze ściegów w regionie opoczyńskim, natomiast hafty zdobiące stroje sieradzkie miały swoje odrębne określenia. Linie proste nazywano prążeczką, faliste drobecką, łamane gzygzokiem itd. Najstarsze hafty w regionie sieradzkim były skromne i obejmowały zaledwie kilka ściegów. Do najczęściej stosowanych należały ściegi przed igłą, za igłą oraz dziergane. Haft płaski, kolorowy rozwinął się gdy weszły w modę fartuchy szyte z tkanin fabrycznych. Charakteryzuje się on zwartą, szlakową kompozycją o motywach naturalistycznych kwiatów. Wykonywany był nićmi bawełnianymi, różnokolorowymi, a motywy jego były odwzorowaniem drukowanych wstążek lub chustek oraz wyrobów tekstylnych pochodzenia miejskiego. Hafciarki z regionu, inspirując się, potrafiły stworzyć, niepowtarzalny styl i dostosować go do własnych potrzeb. Hafty na zapaskach XIX-wiecznych były skromne i miały niewielką gamę barw: czerwoną, amarantowa, zieloną biała i niebieską. Późniejsze, z lat 1918-1957, mają kompozycje kolorowe z motywami różnorodnych kwiatów. Często w szlaku zastosowany jest rytm, który wyznaczony jest przez jeden rodzaj kwiatów np. różę, a resztę szlaku stanowią różnorodne kolorowe, drobne kwiatki i listki. Haft wykonywany jest ściegiem atłaskowym i sznureczkiem. Rozmieszczony był on wzdłuż trzech boków zapasek. Fartuchy miały bardzo staranne wykończenie w formie kolorowej walensjenki czy też barwnego obdziergania. Podobne motywy jak na fartuszkach zaczęto w okresie międzywojennym stosować na chustkach. Oprócz tego skromne hafty znajdowały się na koszulach, na przyramkach i mankietach, a w męskim stroju na napierśnikach. Zdobiono również chustki weselne, wykończone dzierganką, a motywy zdobnicze były narożnikowe lub krawędziowe zawsze o charakterze roślinnym.
Charakterystyczny dla tego regionu jest również haft na tiulu, którym zdobiono czepce kopki. Wyszycia na czepcach zaczęto wykonywać pod koniec XIX wieku, a na początku XX wieku były powszechne. Technika wykonywanego haftu na kopkach jest ściśle powiązana ze strukturą tiulu i polega na przewlekaniu, ściegiem przed igłą, nici przez oczka i okręcaniu nitki wokół ścianek tworzących oczka. W ten sposób zdobiono główki czepców, pokrywając je na całej powierzchni ażurowymi, niepowtarzalnymi kompozycjami.
W Sieradzkiem haft płaski wykonuje już nieliczna ilość hafciarek, a technika haftu na tiulu jest już obecnie prawie zapomniana. Dlatego niezwykle ważne jest odtworzenie haftu na tiulu oraz wykorzystanie faktu, że są jeszcze hafciarki w regionie, które umiejętność haftu ręcznego mają przekazaną z pokolenia na pokolenie i chętnie przekażą swoją wiedzę uczniom by rozpowszechnić tradycje hafciarskie regionu sieradzkiego.
tekst: Alicja Woźniak, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
KONTAKT:
Dział Dziedzictwa Kulturowego i Folkloru Regionu ŁDK
tel.: 797 326 176 lub 42 / 633 98 00 w. 222
e-mail: osrodekregion@ldk.lodz.pl
Łódzki Dom Kultury, we współpracy z Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi oraz Muzeum w Łowiczu rozpoczął realizację II edycji projektu „Nie tylko petanka… W kręgu haftów regionalnych”.
Przedsięwzięcie ma na celu zachowanie tradycyjnego haftu łowickiego poprzez aktywizację twórczyń ludowych oraz popularyzację ludowego rzemiosła hafciarskiego poza własnym regionem, ze szczególnym uwzględnieniem środowiska wielkomiejskiego Łodzi oraz mieszkańców woj. łódzkiego. II edycja skierowana jest również do młodego pokolenia młodzieży i studentów szkół artystycznych, kładąc nacisk tym samym na dziedziczenie tradycji hafciarskiej.
Projekt jest drugą częścią wieloetapowego programu. W I edycji (2013) swoim zasięgiem objął Opoczyńskie. II edycja związana jest z regionem łowickim. Program docelowo ma objąć najważniejsze regiony etnograficzne województwa łódzkiego, czyli: Opoczyńskie, Łowickie, Sieradzkie.
Petanka jest najbardziej charakterystycznym elementem haftu opoczyńskiego, natomiast w łowickim występują inne rodzaje haftów, które rozwijając się od XIX wieku podlegają ewolucji artystycznej i technicznej. Najstarsze to tzw. szycie polskie, wykonane stebnówkami i łańcuszkiem, niezwykle archaiczne w swojej symbolice, kompozycji i kolorystyce. W końcu XIX w. weszło w modę tzw. szycie ruskie, czyli hafty wykonywane ściegami krzyżykowymi, wprowadzające motywy roślinne, o bogatej gamie kolorystycznej, w których charakterystyczny staje się motyw róży i bratka. Na początku naszego wieku pojawia się haft płaski, a wraz z nim naturalistyczna róża oraz inne kwiaty uzupełniające kompozycje, wtedy jeszcze szlakowe, wypełniające przyramki koszul, mankiety czy listwy wełniaków i zapasek. W latach 20-tych XX wieku, te same kompozycje zaczęto wyszywać koralikami. W tym samym czasie zaczyna rozpowszechniać się biały haft richelieu, o bogatych motywach roślinnych.
Łowicki haft służył nie tylko do ozdabiania elementów stroju, ale stanowił ważny element wystroju wnętrza. Najstarsze hafty były w kolorach czarnym, czerwonym i pomarańczowym, ale z czasem kolorystyka haftów uległa wzbogaceniu. Należy pamiętać, że już w okresie międzywojennym na terenie Łowickiego zaczyna się rozpowszechniać haft maszynowy, który wypiera haft ręczny. Dlatego dopóki tradycja jest jeszcze żywa, są hafciarki w regionie, które umiejętność haftu ręcznego mają przekazaną z pokolenia na pokolenie, jest potrzeba uczenia i rozpowszechniania haftu ręcznego łowickiego.
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
* * *
Wiosna „z petanką” przebiegała pod znakiem spotkań: edukacyjnych oraz promujących projekt. Uczestnicy projektu odwiedzili Muzeum w Łowiczu oraz łódzkie Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w celu pogłębienia wiedzy w zakresie stroju, tkaniny i haftu regionu łowickiego. Magdalena Bartosiewicz w Łowiczu oraz Alicja Woźniak w Łodzi oprowadziły po niedostępnych dla „zwykłych” zwiedzających miejscach – magazynach muzealnych; przybliżyły Łowickie udostępniając do wglądu cenne zbiory, opowiedziały o tradycjach regionu i przemianach stroju i haftu.
W maju w Łódzkim Domu Kultury odbyły się warsztaty haftu łowickiego. Uczestnicy projektu i twórczynie ludowe spędzili wiele godzin na wspólnej pracy. Warsztaty haftu uzupełnione zostały prelekcjami kustosz MAiE, Alicji Woźniak, na temat tradycji hafciarskich Łowickiego oraz inspiracji tradycją we współczesnym wzornictwie i modzie.
Miesiące letnie zaplanowano na samodzielne działania uczestników projektu. W październiku w Muzeum w Łowiczu organizatorzy zrealizowali wystawę, będącą podsumowaniem całego przedsięwzięcia. Od 6 do 22 listopada wystawa gości w Galerii Nowej Łódzkiego Domu Kultury.
Szczegółowych informacji udziela Danuta Wachowska
Dział Dziedzictwa Kulturowego i Folkloru Regionu ŁDK
tel.: 797 326 176 lub 42 / 633 98 00 w. 222
e-mail: osrodekregion@ldk.lodz.pl
